NARODZINY CHRZEŚCIJAŃSTWA

Jezus z Nazaretu

Jezus z Nazaretu urodził się ok. 3 r.p.n.e. w Betlejem i został ukrzyżowany na Golgocie 7.04.30 r.n.e. pod koniec namiestnictwa Poncjusza Piłata (prefekta rzymskiego w Judei). Jego matka Żydówka to Maryja, a opiekun to Józef. Sam również był Żydem. Młodość spędził w warsztacie Józefa, dlatego był cieślą. Żył w Palestynie. Swoją działalność, jako kaznodzieja i uzdrowiciel, rozpoczął w wieku 30 lat w Palestynie. Dążył do ożywienia judaizmu przez wprowadzenie nowych treści religijnych. Żydzi widzieli w Nim Mesjasza - wybawiciela od zła i zwiastuna nadejścia Królestwa Bożego na ziemi. Jego podejście do dosłownie rozumianych nakazów Tory odbiegało od tradycji i doprowadziło do konfliktu z Sanhedrynem, który wydał Go jako buntownika na Sąd Namiestnika Judei za 30 srebrników. Sąd ten skazał go na ukrzyżowanie. Wprowadził nową religię, zwaną chrześcijaństwem. Jest założycielem Kościoła i centralną postacią chrześcijaństwa. Chrześcijanie wierzą, że trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał. Tłumem, słuchającym Jego kazań, było dwunastu apostołów.
Źródła, z których możemy czerpać o Nim wiedzę to:
- Nowy Testament
- historię Rzymu pisane zwłaszcza przez Józefa Flawiusza
- apokryfy - utwory o życiu Jezusa Chrystusa, którymi autorami byli Żydzi, a ich teksty nie weszły w skład Kanonu.

Chrześcijaństwo to religia uniwersalna dzięki równości i braterstwu wszystkich ludzi.

Organizacja Kościoła pierwszych chrześcijan
Pierwsza organizacja chrześcijaństwa powstała w Palestynie, a konkretnie w Jerozolimie. Pierwszy chrześcijanie to Żydzi.
Podstawową jednostką w organizacji Kościoła była gmina (dziś nie funkcjonuje). Na początku nie istniał stan kapłański. Wszystkie czynności obsługiwali starsi gminy. Na czele gminy stał zawsze biskup. Stan kapłański wyodrębnił się z czasem.
Nadrzędną jednostką nad gminą był synod (spotkania biskupów z danej prowincji, okręgu). Miał funkcję kierowniczą. Zawsze przewodniczył nim biskup, który sprawował funkcję w stolicy danej gminy. Z czasem biskupi zaczęli nabierać większe znaczenie. Najważniejszymi biskupami byli:
- biskup Rzymu
- biskup Konstantynopola.
Nadrzędną jednostką nad synodem był sobór (zjazd biskupów z całego państwa). Ostatni sobór odbył się w 1962-1965 r.n.e. (Sobór Watykański II), który wprowadził fakt, iż:
- ksiądz stoi przodem do wiernych
- mszę odprawia w języku narodowym.
W Cesarstwie Rzymskim sobory zwoływano dość często. Musieli podejmować decyzję w sprawach dogmatów wiary (zasady wiary, które są niepowtarzalne, pomimo że jest to nierealne, np. wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny). Osoba, która podważała dogmaty wiary nazywana jest heretykiem. Było ich bardzo dużo, dlatego sobory musiały odbywać się tak często. Sobory miały na celu zlikwidowanie herezji, pozbycia się heretyków. 

Chrześcijaństwo w Cesarstwa Rzymskim
Początkowo uznano ich za sektę. Nie traktowano ich zbyt poważnie. Chrystus był jedną z osób, które uznawały się za Mesjasza. Z czasem uznano ich za groźną sektę, bo nie chcieli czcić cesarza jako boga. Pierwsze prześladowania były za czasów Nerona. Potem cesarze stosowali represję, ale nie miały charakteru ogólnopaństwowego. Dopiero cesarz Dioklecjan na przełomie III/IV w.n.e. doprowadził do drugich masowych prześladowań. Były to ostatnie prześladowania, bo w 313 r.n.e. Konstantyn Wielki wydał edykt mediolański, dzięki któremu chrześcijaństwo stało się jedną z wielu religii Imperium Rzymskiego. Edykt ten jest tolerancyjny. W 380 r.n.e. (bądź 392 r.n.e.) Teodozjusz Wielki wydał edykt, który uczynił chrześcijaństwo religią państwową, panującą. Wtedy wszystkie inne religie zostają uznane za pogańskie, niepożądane i są prześladowane.

POWSTANIE CESARSTWA W RZYMIE

Drugi triumwirat
Zyskał status oficjalnego porozumienia. Zawiązany w 43 r.p.n.e. W jego skład wchodzili:
- Marek Lepidus - był bardzo bogaty, znany również dzięki doświadczeniom wojskowym i politycznym
- Marek Antoniusz - wódz, polityk, przyjaciel Juliusza Cezara
- Oktawian - adoptowany syn Juliusza Cezara, dzięki któremu zyskał popularność, był bardzo młody.

Podział władzy:
- prowincje Afryki Północnej Marka Lepidusa
- wschodnie prowincje Imperium Marka Antoniusza
- Italia i zachodnie Imperium Oktawiana.

Były to trzy bardzo silne osobowości. Wybuchł pomiędzy nimi konflikt, tym bardziej, że w Rzymie było dużo zwolenników republiki, którzy zostali ostatecznie pokonani w 42 r.p.n.e. w bitwie pod Filippi. Przypieczętowała ona los republiki. 

Kleopatra

Jak w przypadku pierwszego triumwiratu, spór toczył się pomiędzy Oktawianem a Markiem Antoniuszem, który przejął po Marku Lepidusie prowincje afrykańskie (bo ten zmarł). Marek Antoniusz był dobrym wodzem i miał poparcie Egiptu i królowej Kleopatry.
Kleopatra znana była z niewątpliwej urody. Gdy Juliusz Cezar wybrał się do Egiptu, uwiodła go. Juliusz Cezar zawiązał z nią romans i urodził im się syn, Kleopodias. Nie mogło dojść do małżeństwa, bo Cezar miał żonę. Cała jej intryga padła, gdy Juliusz Cezar został zamordowany. Wtedy jej kochankiem został Marek Antoniusz. Związki miłosne miały wpływ na politykę.
Kleopatra całym potencjałem poparła Marka Antoniusza, dlatego ten miał większe szanse na wygraną. Gdy doszło do decydującej bitwy pod Akcjum w 31 r.p.n.e., zwyciężył Oktawian. Marek Antoniusz prawdopodobnie popełnił samobójstwo. Ponieważ umarł kochanek Kleopatry, ona też popełniła samobójstwo. Kazała przynieść sobie garnek z kobrą i wsadziła do niego rękę.
Władzę przejął Oktawian i został pierwszym cesarzem. Za początek cesarstwa uznaje się każdą z dat:
- 31 r.p.n.e.
- 30 r.p.n.e. (nadanie tytułu Augustus Oktawianowi)
- 29 r.p.n.e.
- 27 r.p.n.e. (zamknięcie przez Oktawiana Świątyni Janusa).

Cesarstwo w Rzymie ma dwie fazy rozwojowe:
- pierwsza to pryncypat
- druga to dominat.

Pryncypat (princeps - pierwszy) - ustrój wczesnego cesarstwa; nazwa wzięła się z faktu, że Oktawian został wpisany jako pierwszy na listę senatorów.
Pryncypat jest nazwany "komedią republiki", bo zostają zachowane wszystkie urzędy republiki. Formalnie nic się więc nie zmienia. Parodia polegała na tym, że wszystkie urzędy sprawuje Oktawian. Poza tym przyjmuje cały szereg innych tytułów, które wyróżniają go:
- imperator (zwycięzca) - po zwycięstwie nad Markiem Antoniuszem
- Augustus (dostojny) - stąd imię Oktawian August
- imię Cezara (od Juliusza Cezara) - zastępuje tytuł cesarski
- dożywotni dyktator
- miano Ojca Ojczyzny
- chcieli nazwać go Romulusem, ale stwierdzili, że Augustus będzie lepszym określeniem.
Sprawą, która bulwersowała Rzymian, był fakt, że Oktawian uznał się za boga, dlatego każdy kolejny cesarz się za niego uznaje. Przez to ich posągi ustawiane są w świątyniach.

Cesarstwo nie jest dziedziczone, ale cesarz może wskazać swojego następcę. Na początku pryncypatu władza kumulowała się w obrębie jednej rodziny. Odwołanie cesarza występowało poprzez aklamację (wyrażenie jednogłośnej akceptacji) dokonaną przez żołnierzy.

Pax romana - pokój rzymski 

- zakończenie wojen domowych

- uspokojenie ludów na zachodzie, południu i północy

- możliwość swobodnego rozwoju gospodarczego, niezwaśnionego żadnymi konfiktami

Dynastia julijsko-klaudyjska:
a) pierwsza dynastia, podczas której następuje stabilizacja władzy cesarskiej

b) przedstawiciele:

- Oktawian August (zmarł w 14 r.n.e.) - zamordowany chyba przez swoją żonę

Tyberiusz

- Tyberiusz (adoptowany syn Oktawiana Augusta) - początkowo chciał kontynuować władzę ojca, ale jego charakter doprowadził do zwyczaju eliminacji wrogów politycznych, by jak najwięcej zyskać na ich śmierci (pomagał mu przyjaciel Sejan). Wysyłał do nich listy o treści: "Zwracam się z uprzejmą prośbą, by popełnił pan samobójstwo i cały majątek zapisał mi. Inaczej przyjdzie pretoriusz i zabije całą pana rodzinę." Ostatecznie zawiązał się spisek i został zamordowany.

Kaligula

- Kaligula (oznacza bucik, przezwisko dzięki znanemu ojcu, wodzu Germaniku) - całe jego życie płynie pod znakiem konfliktu z Żydami, bo miał świra na swoim punkcie (stawiał pomniki wszędzie, gdzie mógł i uparł się, że postawi go też w Świątyni Jerozolimskiej - tak powstało powstanie). Znany jest też z ogromnej liczby popełnionych mordów politycznych, zwłaszcza w rodzinie, bo bał się, że jest konkurent do władzy. Zamordowany przez pretorianów. Cesarskie cięcie wzięło się z tego, że przeciął brzuch swojej siostry, która była z nim w ciąży. Mianował swego konia senatorem i założył mu togę.

Klaudiusz

- Klaudiusz (brat ojca Germanika) - Kaligula nie brał go poważnie za przeciwnika, bo kulał, jąkał się i miał tiki nerwowe. Napisał historię Rzymu. W czasie jego panowania podbito do końca Brytanię, dbał o rozwój portów. Spośród wszystkich władców (oprócz Oktawiana), był jedynym rozsądnym. Jego pierwsza żona, Mesalina, znana była z rozwiązłości i kazano ją zamordować. Następna żona, Agrypina, otruła go grzybami, bo chciała doprowadzić do koronacji swojego syna, Nerona.

Neron

- Neron - pretorianom zależało na tym, by był cesarz, bo mieli wtedy wysoką pozycję. Wiązano z nim wielkie nadzieje. Myśleli, że będzie nawiązywał do rządów Oktawiana, bo związany był z bardzo poważnym nauczycielem, Seneką. Dopadła go choroba psychiczna. Twierdził, że wszyscy dookoła chcą go zabić, dlatego zamordował swoją matkę, pierwszą żonę, krewnych i rzymskich obywateli. Kulminacja jego rządów to 64 r.n.e. - pożar Rzymu. Uważał się za wielkiego artystę. Napisał poemat pt. "Zabicie Troi". Piękną scenografią miało być płonące miasto. Spłonęły dzielnice biedoty, dlatego miał poważne kłopoty i znalazł kozła ofiarnego - chrześcijan (uważano ich wtedy za sektę). Rozpoczęły się ich pierwsze masowe prześladowania. By ich ukarać, kazał przywiązać ich do pali, nasączać żywicą i podpalać. Został zamordowany w 68 r.n.e. przez spisek, na czele którego stanął Galba (przyszły cesarz).

68 r.n.e. - koniec dynastii julijsko-klaudyjskiej

DYKTATURA JULIUSZA CEZARA

Wojna domowa w 49-45 r.p.n.e.
Juliusz Cezar i Gnejusz Pompejusz byli świetnymi dowódcami. Każdy z nich miał wierną armię, dlatego żołnierze bez żadnych sprzeciwów ruszyli do obrony swego dowódcy.
Wojna zaczyna się od tego, że Juliusz Cezar wbrew wyraźnemu zakazowi Senatu opuszcza Galię, przekracza rzekę Rubikon i wypowiada słowa "Alea iacta est" ("kości zostały rzucone"). Wojska wierne Pompejuszowi najpierw zostały pokonane w Hiszpanii, a całkowite unicestwienie jego armii było w 48 r.p.n.e. w bitwie pod Farsalos, ale wojna formalnie trwała do 45 r.p.n.e. Pompejusz ostatecznie uciekł i schronił się w Egipcie. Ówczesny faraon Ptolemeusz XIII kazał go schwytać i obciąć mu głowę, którą w słoju w oliwie wysłał Cezarowi. Ten kazał pogrzebać go z wszystkimi honorami i zaszczytami jako wodzowi.

Formalnie w Rzymie obowiązywał ustrój republikański, ale Cezar traktowany był jako władca jednoosobowy. Juliusz Cezar z jednej strony nie rozpoczyna ustroju cesarskiego, natomiast z drugiej - tak. Położył kres republice.

Gajusz Juliusz Cezar

Dyktatura Juliusza Cezara
a) urzędy sprawowane przez niego oraz zmiany następujące w ich charakterze w porównaniu do czasów wczesnej republiki:
- mianowany dożywotnim dyktatorem w latach 46-44 p.n.e., a nie na okres sześciu miesięcy
- konsul w latach 46-44 p.n.e. (kadencja po kadencji)
b) tytuły i zaszczyty:
- tytuł królewski i kapłański
- imperator przed nazwiskiem
- przydomek Ojca Ojczyzny
- zaszczytny posąg własny pośród posągów królów
- złote krzesło w kuru i w sadzie
- wóz procesyjny jak dla bogów
- nosze dla swego posagu podczas uroczystości cyrkowych
- świątynie
- ołtarze
- własne posagi obok boskich
- uroczyste łoże
- lipiec nazwany na jego cześć
c) ocena Swetoniusza:
Ocenia go negatywnie. Uważa, że "przeważają szalę na niekorzyść wszystkie jego czyny tak dalece, że chyba ocenić należy, iż władzy najwyższej nadużył".

Lex Julia (Prawa Juliusza)
Juliusz Cezar rządził bardzo krótko (ok. 2 lat), ale wprowadził mnóstwo praw, np.:
- ograniczenia proletariuszy, którzy żyli z niczego - przesiedlał ich na prowincje, dawał kawałek ziemi i pracowali tak, jak chłopi
- przebudowa Rzymu
- ograniczenia zdzierstwa w prowincjach - kontrola publikanów, by nie zdzierali koszmarnych sum pieniężnych
- wprowadzenie kalendarza juliańskiego (3+1 rok przestępny)
- zwiększenie liczebności Senatu z 300 do 900 i wprowadzenie do niego ludzi, którzy nie mogli nawet marzyć o tym stanowisku.
Łącznie wprowadził ok. 30 praw.

Juliusz Cezar miał mnóstwo wrogów. Wyrocznia, krótko przed zamachem na niego, ostrzegła go mówiąc: "strzeż się idów marcowych" (idy - piętnasty każdego miesiąca). 15.03.44 r.p.n.e. wybrał się na gmachy Senatu i został zasztyletowany. Jego ostatnie słowa to: "Et tu Brute contra me?". Jednak nie uratowało to republiki. Po jego śmierci zawiązał się drugi triumwirat, którego członkowie również toczyli walkę o władzę.

KRYZYS REPUBLIKI RZYMSKIEJ

Domniemane popiersie
Gajusza Mariusza

Przyczyny kryzysu Republiki (509 r.p.n.e.)
Kiedy powstała Republika - ograniczała się do terenu Rzymu i okolic. Urzędników było ok. 50 (nie licząc Senatu). Na teren polis było to wystarczające, ale na tak wielkie Imperium, ustrój ten nie jest przystosowany. Kadencje urzędników były zbyt krótkie. Słabością było to, iż urzędnicy chcieli się jak najszybciej wzbogacić, pomimo tego, że byli już bogaci (tylko bogaci sprawowali urzędy). Urzędnicy mieli wysoki cenzus wieku (np. by zostać konsulem trzeba mieć 43 lata). 

Do kryzysu przyczyniła się reforma wojskowa Gajusza Mariusza. Pomimo tego, że była to armia zawodowa, to była bardzo silnie związana z dowódcą, a nie państwem, ponieważ to od dowódcy zależą dochody. Powoduje to np. wojny domowe.
W I w.p.n.e. nastąpił kryzys systemu niewolniczego: niewolników jest bardzo dużo, są koszmarnie traktowani.

Rzeźba Spartakusa

W 73-71 r.p.n.e. następuje Powstanie Spartakusa, który był gladiatorem. Jest ono najdłuższe i ma największy zasięg. Zakończyło się klęską. Płynęło morze krwi. Osłabiło Republikę Rzymską.

Wszystko to złożyło się na zjawisko kryzysu Republiki Rzymskiej.

Pierwszy triumwirat w 60 r.p.n.e.
Triumwirat - prywatne porozumienie trzech osób
W jego skład wchodzili:
- Marek Licyniusz Krassus - człowiek bajecznie bogaty, bardzo dobry wódz, który zyskał sławę poprzez pokonanie Spartakusa
- Gnejusz Pompejusz - wybitny dowódca, jest przykładem człowieka, którego armia oddana była mu na śmierć i życie, sławę zyskał dzięki podbojom Azji
- Gajusz Juliusz Cezar - najwybitniejszy wódz w starożytności, podbił Galię, pokonał władzę Wercemdeksoryksa, swoista przyzwoitego ludu w Rzymie - stronnictwa popularów na rzecz popularyzacji demokracji.
Z czasem ich drogi zaczęły się rozchodzić. W 53 r.p.n.e. umiera Krassus podczas walki. Tak rozpadł się pierwszy triumwirat. Między Gnejuszem Pompejuszem a Juliuszem Cezarem rozgrywa się walka o władzę. 

Marek Licyniusz Krassus

Gnejusz Pompejusz

USTRÓJ REPUBLIKI RZYMSKIEJ

Struktura ustrojowa demokracji rzymskiej

Konsulowie
Było ich dwóch, wybieranych na rok. Jeden zostawał w Rzymie, a drugi szedł na wojnę. Nie chcieli, by jedną osoba zostawała nim więcej niż jeden raz, ponieważ bali się tyranii. Wyjątkiem był np. Mariusz.

W stanach zagrożenia, wyjątkowych sytuacjach, wybierano dyktatora na okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Wszystkie urzędy przestawały wtedy działać. Wyjątkiem był Juliusz Cezar, który urząd ten pełnił dożywotnio. 

Pretorzy (sędziowie) przewodniczyli sądom. Byli czymś w rodzaju policji.

Poza senatorem i konsulem, najbardziej poważny urząd to cenzorzy - byli konsulowie. Mogli wtrącać się w życie prywatne, jeśli naruszało to swobodę obyczajową. Określali, którzy obywatele mogą przynależeć do danego urzędu poprzez cenzus dochodów.

Senat (seneks - starzec):
- instytucja, w której dominują ludzie starsi (mają doświadczenie życiowe i mądrość)
- mają tak duży autorytet, że gdy coś doradzą, to jest to poleceniem
- jest to jedyny urząd, który trwa niezmiennie w czasie republiki i cesarstwa
- funkcja dziedziczna; było ich ok. 300

Kwestorzy to ci, którzy kwestują (kwesta - zbiórka np. pieniędzy w celach charytatywnych)

Trybun Ludowy to najwyższy urzędnik, który prezentował plebejuszy. Był nim plebejusz.

Republika arystokratyczna: były trzy typy zgromadzeń i w zależności od uprawnień, zajmowali się różnymi typami spraw (np. sprawy rodzinne, uchwała ustaw), jedne urzędy wybierali kwestorzy i trybunowie, o których decydowali plebejusze, resztę wybierali urzędnicy wyższego szczebla.

SPOŁECZEŃSTWO RZYMSKIE

Podział ludności na grupy o różnym zakresie uprawnień:
a) obywatele rzymscy to najbardziej uprzywilejowani; posiadają wszystkie prawa obywateli (wybór na urzędy, funkcję kapłańskie, uczestnictwo w zgromadzeniach o różnych typach w zależności od swojej grupy społecznej):
- patrycjusze (najbogatsi, najmniej liczni, szczycą się bardzo długim rodowodem, najważniejsi urzędnicy, zaszczytna funkcja to funkcja senatora, grupa generalnie zamknięta)
- plebejusze (grupa liczniejsza i biedniejsza od patrycjuszy, mieli prawa obywatelskie, ale nie tak liczne jak patrycjusze-mniejsza ilość sprawowanych urzędów i uczestnictwo w innych zgromadzeniach)
b) Latynowie zamieszkiwali tereny wokół Rzymu (przez swoje zamieszkanie nie mieli praw obywatelskich, ale jeśli osiedlili się w Rzymie - dostawali je)
c) sprzymierzeńcy to mieszkańcy pozostałych części Italii (mieli być lojalni wobec Rzymu, płacić podatki, nie mogli sami prowadzić wojen, traktowani jak sprzymierzeńcy, nie gnębiąc ich)
d) ludność prowincji to mieszkańcy wszystkich prowincji poza Półwyspem Apenińskim i Italią (nie mieli żadnych praw, mieli same obowiązki, a zwłaszcza płacenie podatków)

Arystokracja rzymska:
a) nobile (grupa najzamożniejsza, stara arystokracja-im dłuższe pochodzenie tym lepiej, było ich ok. 25 rodzin, mieli dziedziczną godność senatora, pieniądze czerpali z tzw. latyfundiów-wielkie majątki ziemskie, grupa zamknięta)
b) ekwici (ludzie, którzy się wzbogacili w krótkim czasie np. na wojnie, zdzieraniu pieniędzy z podatków; w legionach służą w konnicy; traktowani z dystansem jako noworysze - dorobkiewicze)

Chłopi
Bardzo duża grupa mieszkająca w Italii. Gdy Rzym podbija prowincje, zboże tanieje, dlatego nikt nie chciał kupować tego drogiego (często pauperyzowali - biednieli). Mogli przestawić się na produkcję czegoś innego (np. oliwa, winorośl) lub rzucić wszystko i wyjechać do Rzymu do plebsu tworząc tzw. proletariat:
- w starożytności to najbiedniejsza grupa chłopów
- w XIX-XX w. to robotnicy
- nazwa wzięła się od proles, co oznaczało, że nie mają nic oprócz dzieci.
Dostawali wtedy prawa obywatelskie, by mogli głosować. Arystokracja kupowała ich głosy, robiła wszystko, by zyskać ich poparcie - tzw. rozdawnictwo zboża - rozdawali jedzenie, pieniądze itd. oraz organizowali dla nich rozrywki, które ci kochali (np. walki gladiatorów, wyścigi rydwanów). Hasłem proletariatu było: "chleba i igrzysk". Dla Rzymian rozrywka jest wtedy, gdy rozlewa się krew.

Wyzwoleńcy - niewolnicy, którzy dostali wolność od swego pana albo wykupili się.

Niewolnicy
Traktowani tak samo jak w Egipcie czy Grecji. Jest statusem właściciela. Gdy jest ich mało - są drodzy. Poprzez walki było ich coraz więcej, przez co byli coraz tańsi i gorzej traktowani. Najlepiej mieli ci wykształceni (najczęściej pochodzili z Grecji). Bardzo często zdarzało się, że pod koniec swego życia otrzymywali wolność od swego pana, ale nie porzucali swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania.
Podobnie działo się z kobietami, które urodziły dzieci swoim panom - były wyzwalane, by dzieci nie były niewolnikami.

Gladiator - specyficzny typ niewolnika, który walczy na arenach albo z innym gladiatorem, albo ze zwierzętami (każdy miał daną specjalizację). Byli symbolem męskości oraz działali na damską wyobraźnię. Mieli szansę wyzwolenia po wygranej określonej licznie walk, przez co zarobił na swoje wykupienie się, ale rzadko kto przeżywał tę liczbę walk.

Barbarzyńcy - wszyscy ci, którzy mieszkali poza Italią, stali niżej cywilizacyjnie; ktoś wielki, silny, głośno krzyczał i śmierdział; doprowadzą do zniszczenia Imperium Rzymskiego i podzielenia je na państwa.

ROZWÓJ TERYTORIALNY PAŃSTWA RZYMSKIEGO

Pyrrus

Podbój Półwyspu Apenińskiego przez Rzymian - pierwszy etap podbojów Rzymu
Nie znamy daty rozpoczęcia, ale kończy się w 264 r.p.n.e.
Największe wojny Rzymianie stoczyli z Samnikami. Drugim poważnym konkurentem było miasto-państwo Tarent. Ludy Półwyspu Apenińskiego uzyskali pomoc od króla Epiru - Pyrrusa, który w jednej z wojen zyskał zwycięstwo dużymi kosztami, więc faktycznie zakończyło się klęską. Od tego pochodzi frazeologizm pyrrusowe zwycięstwo - zwycięstwo osiągnięte taką ilością sił i środków, że kończy się klęską.
Pyrrus ostatecznie poniósł klęskę w 275 r.p.n.e. w bitwie pod Benewentem. W konsekwencji utracił wszystkie miasta-państwa greckie w Italii.

Wojny punickie - wojny pomiędzy Rzymem a Kartaginą (punickie, ponieważ Rzymianie nazywali Kartagińczyków Punijczykami).

Kartagina - bardzo bogate miasto założone przez Fenicjan (mistrzów handlu i obrotu pieniądzem), konkurent Rzymu w basenie Morza Śródziemnego. 

Scypion Afrykański

Hannibal

a) pierwsza wojna w 264-241 r.p.n.e.
bardzo mało o niej wiadomo; jedne informacje: w jej wyniku Kartagina poniosła straty terytorialne - strata Sycylii
b) druga wojna w 218-201 r.p.n.e.
- najbardziej zbadana i najbardziej znana
- Rzymianom pali się grunt pod nogami
- dowództwo Kartaginy ma Hannibal; trasa jego marszu: wybrzeże Hiszpanii, Pireneje, rzeka Rodan, przemarsz przez Alpy i pod Kannami; odnosi zwycięstwo nad Rzymianami
- Hannibal ante portas - Hannibal u bram Rzymu; oznacza stan zagrożenia
Rzymianie przestraszyli się bliskości Hannibala do ich miasta, dlatego wysyłają wojska do Kartaginy. Dowódcą jest Scypion Afrykański. Twierdzą, że dzięki temu Hannibal będzie musiał wycofać się z Półwyspu Apenińskiego, by bronić swojego miasta. Przynosi to spodziewany efekt. W 202 r.p.n.e. Rzymianie pokonują Kartagińczyków pod Zamą. Kończy to wojnę pokojem. W konsekwencji Kartagińczycy utracili wybrzeża Hiszpanii i flotę morską. Wydawałoby się, że nie zdołają się podnieść. Wojny te dały w kość Rzymianom, nie dawały im spokoju. Symbolem tego był rzymski polityk Katon. Miał on zwyczaj wygłaszać bardzo długie przemówienia w senacie i niezależnie, na jaki temat mówił, zawsze kończył słowami: "a poza tym uważam, że należy zburzyć Kartaginę", dlatego doszło do...
c) ... trzeciej wojny w 149-146 r.p.n.e.
Rzymianie udali się do samej Kartaginy i odnieśli zwycięstwo. Okrutnie mszczą się na Kartaginie, która zostaje zburzona, a mieszkańców sprzedano do niewoli. Na zajętym terenie utworzyli prowincję o nazwie Afryka.

prowincja - tereny podbite przez Rzymian, zazwyczaj tereny zamorskie, a nie na terenie Italii; nie mogli mieć stałej armii, ludność płaciła podatki, które zbierali ludzie, którzy wydzierżawili sobie stanowisko pobierania podatków (tzw. publikanie) by jak najszybciej się wzbogacić - okradali państwo, krytykował to Juliusz Cezar (mówił, że to zdzierstwo)

Powstanie Imperium Romanum
a) prowincje przyłączone do 44 r.p.n.e. - okres republiki
- Galia (Francja)
- Dalmacja (Chorwacja)
- Macedonia (Bośnia, Hercegowina, Serbia)
- Numidia (Algieria)
- Afryka Prokonsularna (Libia)
- Cyrenajka (północno-wschodnia Libia)
- Fenicja (Liban)
- Syria ( Syria)
- Cypr (Cypr)
- Akwitania (południowa Francja)
- Hiszpania Tarrakonska (północna, północno-wschodnia, wschodnia Hiszpania)
- Betyka (południowa Hiszpania)
- Luzytania (zachodnia Hiszpania)
- Korsyka (Korsyka)
- Sardynia (Sardynia)
- Sycylia (Sycylia)
- Epir (północno-zachodnia Grecja)
- Achaja (południowo-zachodnia Grecja)
- Bitynia-Pont (północna Turcja-
- Kreta (Kreta)
b) prowincje przyłączone po 44 r.p.n.e. - okres cesarstwa
- Brytania (Wielka Brytania)
- Egipt (Egipt)
- Kapadocja (Turcja)
- Tracja (Bułgaria)
- Dalmacja (Chorwacja)
- Arabia (Izrael)
- Mauretania Cezarensis (Algieria)
- Mauretania Tingitana (Maroko)
- Alpy (Alpy)
- Norikum (Austria)
- Panonia (Węgry)
- Dacja (Rumunia)
- Syria (Syria) 

Rzeka Łaba w Niemczech to rzeka graniczna między lepiej i gorzej rozwiniętą Europą (Rzymianie nie przeszli przez nią).