POWSTANIE STEFANA BATOREGO

Stefan Batory

Stefan Batory panowanie rozpoczął jako mąż Anny Jagiellonki, ale koronowany był w 1576 r. i panował do 1586 r. Zmarł dość młodo.
Podczas jego panowania z punktu widzenia polityki:
a) wewnętrznej:
- kończy okres demokracji szlacheckiej w Polsce i wzrasta znaczenie magnaterii (oligarchia magnacka)
- wydaje ostatnie w historii polski przywileje szlacheckie: zgadza się w 1578 r. na oddanie sądownictwa apelacyjnego w ręce szlachty, powstaje wtedy Trybunał Koronny i Trybunał Litewski (król wyrzeka się władzy sądowniczej, bo do tej pory było to w jego rękach)
- wprowadza reformę wojskową: do tej pory byli nimi szlachcie, a Stefan Batory utworzył armię z chłopów, którzy pochodzą z dóbr królewskich (a nie szlacheckich), była to tzw. piechota wybraniecka (wybierano z każdych 20 łanów jednego mężczyznę)
- przywiązywał dużą wagę do szkolnictwa: zakłada Akademię Wileńską w 1579 r. (szkoła wyższa)
- w 1582 r. wprowadza reformę kalendarza gregoriańskiego
b) zewnętrznej:
- dopóki nie umrze linia Hohenzollernów, Prusy Królewskie są lennem Polski, potem zostają włączone
- kuratelę (opiekę) nad umysłowo chorym księciem pruskim zajęła linia Hohenzollernów (którzy chcą połączyć Brandenburgię z Prusami Królewskimi przez Pomorze Gdańskie), aby Polska dostała pieniądze za wojnę z Moskwą (dostali je) - przechwytują władzę.

Wojna z Moskwą (Wielkie Księstwo Moskiewskie)

Iwan IV Groźny

Jan Zamoyski

Iwan IV Groźny zajął Inflanty po rzekę Dźwinę (należały do Polski od 1561 r.). Stefan Batory nie mógł na to patrzeć. Była to bardzo ważna ziemia. Zmobilizował armię polską i zreformował ją (wyposażył ją w artylerię). W 1579 r. rusza do walki.
Polacy w 1579 r. zdobyli Płock.
Polacy w 1581 r. ruszyli na północ pod Psków pod dowództwem Jana Zamoyskiego.
Wojna kończy się rozejmem w Jam Zapolski w 1582 r. Na jego podstawie Rosjanie oddają Inflanty i Ziemię Płocką. Ale nie rezygnują z nich (skupiają się na sprawach wewnętrznych: śmierć Iwana IV Groźnego, panowanie Fiodora, wygaśnięcie dynastii Rurykowiczów, Wielka Smuta).

Wyprawy Stefana Batorego

Stefan Batory miał w planie wojnę z Turcją o Siedmiogród, ale niespodziewana śmierć przerwała przygotowania i do wojny nie doszło.

UNIA LUBELSKA

Unia lubelska - ostatnia unia Polski z Litwą. Jest unią realną. Jest to rzeczywiste połączenie obu państw wieloma czynnikami, nie tylko osobą wspólnego władcy.

Przyczyny Unii lubelskiej:
- nowe tereny (Litwa to teren ogromny o żyznych ziemiach)
- postulat ruchu egzekucyjnego
- Zygmunt August bał się, że po wygaśnięciu dynastii, Polska nie będzie mieć praw do Litwy
- szlachta litewska chciała mieć takie same przywileje jak szlachta polska.

Litewscy magnaci nie chcieli Unii. Znaczyłoby to, że stracą swoją pozycję względem innej szlachty. Magnaci robili na Litwie to, co chcieli, bo król zwykle był w Krakowie.

Zawiązanie Unii na Sejmie w Lublinie w 1569 r.
Zygmunt August zwołał Sejm, na który przyjechali przedstawiciele szlachty i duchowieństwa obu krajów. Król przedstawił warunki Unii oraz jej korzyści. Magnaci litewscy zaczęli protestować. Gdy zauważyli, że ich protesty nic nie dają, zablokowali powstanie Unii wyjeżdżając z Lublina. Król zastosował wobec nich szantaż: przyłączył do Polski znaczną część Wielkiego Księstwa Litewskiego (inkorporował):
- dużą część Ukrainy
- Wołyń
- Podlasie.
Przerażeni magnaci stwierdzili, że Unia jest lepszym rozwiązaniem niż inkorporacja, więc wrócili do Lublina.

1.07.1569 r. został podpisany akt unii lubelskiej i powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów (jedno z największych państw w Europie).

wspólne	oddzielne	korzyści	minusy
- władca (król) - Sejm - Senat - moneta tej samej wartości - polityka zagraniczna i wojskowa - przywileje	- urzędy, włącznie z najwyższymi - wojsko i dowódcy - skarb - sądownictwo - odrębności ustrojowe - język - prawo	- powstanie nowej potęgi przez nowe ziemie i wojsko - nowe rynki zbytu - wzrost bezpieczeństwa - wzrost prestiżu państwa - rozwój gospodarczy - powstanie ogromnej potęgi Polski (jedno z kluczowych państw) - większe wydatki na administrację, sądownictwo	- większe wydatki - bunty chłopów, Kozaków - potrzeba zwiększenia wojska - zmniejszenie roli władcy na Litwie - Rosja bardzo realnym wrogiem dla Polski

SEJM WALNY W POLSCE W XV - XVI WIEKU

Sejm Walny powstał w 1493 r. Składał się z Senatu i Izby Poselskiej.
Trzy stany sejmowe:
- król
- Senat, w którego skład wchodzili kasztelani, wojewodowie, ministrowie, doradcy króla, czyli magnateria.
- posłowie ziemscy (Izba Poselska), w której skład wchodziła szlachta wybierana na Sejmiku Ziemskim.

Naród polityczny - stany, które brały udział w życiu publicznym kraju (szlachta i duchowieństwo)

Wygląd porządku obrad:
- przywitanie króla w katedrze
- wybranie nowego marszałka
- rozdanie mandatów
- obrady około 6 tygodni
- izby obradowały oddzielnie
- pożegnanie króla.

Rugi poselskie - sprawdzanie mandatów poselskich

Instrukcje sejmikowe - instrukcje, jak posłowie powinni postępować, wytyczne wyborów

Senat powstał z Rady Królewskiej.
Przywilejem kluczowym do powstania Sejmu był przywilej cerekwicko-nieszawski.
Jak często i na jak długo zbierał się Sejm?
- sesje zwyczajne: co rok na 6 tygodni, a po unii co 2 lata na 6 tygodni
- sesje nadzwyczajne: gdy była potrzeba na 2 tygodnie, po unii na 6 tygodni.
Sejm zbierał się w miejscach najbliżej centrum, w Piotrkowie Trybunalskim, a po unii - w Warszawie.
Przy głosowaniu ustaw obowiązywała zasada jednomyślności.

Liberum veto - możliwość zerwania Sejmu, "wolne, nie pozwalam". Po raz pierwszy użył go Władysław Siciński na polecenie Radziwiłła w 1652 r., sprzeciwiając się przedłużeniu obrad Sejmu, co uniemożliwiło sprawne funkcjonowanie państwa. Za panowania Augusta III Sasa (w przeciągu 30 lat) żaden Sejm nie doszedł do skutku.

REFORMACJA I KONTRREFORMACJA W POLSCE

Przyczyny reformacji w Polsce
Największe dochody miało biskupstwo w Gnieźnie i Krakowie.
Prymas w XVI w., ku niezadowoleniu szlachty, sprawował urząd inter rexa (zastępca króla po jego śmierci aż do wyboru kolejnego).
Szlachtę zaczęło denerwować, że Kościół miał tak dużo praw:
- nie płacili podatków
- mieli własne sądownictwo
- wyroki sądów kościelnych były egzekwowane przez władze świeckie.

Nurty reformacyjne, które przyjęły się w Polsce
a) luteranizm (najwięcej na zachodzie i w miastach)
b) kalwinizm (głównie wśród szlachty w całej Polsce): zmieniono Kościoły na zbory kalwińskie, które były bardzo ubogie, zaprzestali płacenia dziesięciny. Kalwini w Polsce podzielili się w 1562 r. na:
- zbór większy
- zbór mniejszy (arianie) - typowo polski odłam kalwinizmu. Nazywali ich także antytrynitarzami, bo nie wierzyli w Trójcę Świętą oraz Braćmi polskimi nawiązując do braci czeskich. Uważano ich za niebezpiecznych. Wierzyli, że wszyscy ludzie są równi, nie godzili się, aby ktoś żył wykorzystując innych, byli przeciwnikami wojen, a na znak sprzeciwu nosili drewniane miecze, odmawiali służby wojskowej, nie stawiali się na pospolite ruszenie. Wygnano ich w XVII w. - pierwszy akt nietolerancji religijnej w Polsce.

Reformacji praktycznie nie poddali się chłopi.

Kontrreformacja w Polsce
Reformacja nie odniosła sukcesu w Polsce, była krótkotrwała.

Stanisław Hozjusz

Zygmunt Stary i Zygmunt August nie zwalczali reformacji, nie było wojen, stosów, prześladowań, co zmieniło się w XVII w., bo wszyscy najeźdźcy Polski byli innowiercami. Instytucje kontrreformacyjne nie miały co robić.
W 1564 r. Jezuici zostali sprowadzeni do klasztoru w Braniewie przez Stanisława Hozjusza, ale skupili się głównie na zakładaniu szkół dla męskiej szlacheckiej młodzieży, kolegia i akademie. Zyskali duży wpływ na niektórych monarchów, np. Zygmunt III Waza nie robił nic bez doradców Jezuitów (wtedy zaczęto odczuwać kontrreformację). Na siłę nawracano na katolicyzm, pojawiały się tumulty (zamieszki uczniów szkół jezuickich), ścigano autorów nieodpowiednich ksiąg.
Po przyłączeniu Litwy, na terenie kraju było bardzo dużo prawosławnych, których próbowano nawrócić.
W 1596 r. miała miejsce unia w Brześciu. Prawosławni mieszkający na terenie Polski byli podporządkowani papieżowi, a ich obrządki i dogmaty się nie zmieniały. Nazywano ich unitami.

Polska państwem bez stosów
Protestantów (w przeciwieństwie do np. Francji) nie palono na stosach, dzięki ugodzie sandomierskiej z 1570 r. Nie obejmowała ona arian.
W 1573 r., po śmierci Zygmunta Augusta, podpisano tzw. konfederację warszawską jako kolejny akt tolerancji religijnej. Obejmował on wszystkie wyznania. Napisany był pod Henryka Walezego, który brał udział w Nocy Świętego Bartłomieja.
Nie chciano, aby w Polsce wybuchła wojna religijna.

GOSPODARKA FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANA

Folwark pańszczyźniany - gospodarczo wyodrębniony obszar ziemi stanowiący gospodarkę własną pana feudalnego i uprawiany bezpośrednio przez poddanych chłopów
Nastawiony był na uprawę zboża (szlachta była zacofana i niechętnie przyjmowała nowinki i rośliny, które dają większe zbiory itp.)

Gospodarka w folwarkach jest gospodarką ekstensywną (szlachta nie inwestowała w folwarki, nie kupowali nowszych narzędzi, nawozów, bo nie mieli wiedzy na ten temat). Szlachta była nastawiona na jak największy zysk. Uważali, że nadmierne inwestowanie to strata pieniędzy. Aby powiększyć dochody, szlachta powiększyła arreat uprawianej ziemi. Ziemię najczęściej kupowali, ale mogli też zagospodarować pustki, zagarnąć serwituty, przejąć folwark i biznesy sołtysa lub ziemię chłopską, gdy chłop umarł lub uciekł, wypalić kawał lasu.

Rozwojowi gospodarki ekstensywnej sprzyjało:
- brak buntów chłopskich
- zapotrzebowanie na zboże w Europie Zachodniej
- chłopi nie mogli opuszczać wsi
- okres pokoju (chłopi nie byli wybijani)
- usunięcie krnąbrnego sołtysa ze wsi
- obniżenie podatków do 2 gr za łan.

Polska spichlerzem Europy
Polska eksportowała bardzo dużo zboża, ale nie większość (przesadne określenie).
Zboże eksportowane było przez Gdańsk, a folwarki umieszczane były spływami, po których mogła płynąć barka i rzekami.
Wystrzegano się transportu drogami, bo były w opłakanym stanie.
Przez Gdańsk Polska eksportowała także skóry, futra, wełnę, len i konopie.

DEMOKRACJA SZLACHECKA W POLSCE

Demokracja - rządy ludu
Demokracja szlachecka - typ ustroju państwowego w Rzeczypospolitej od XVI w. do połowy XVII w., charakteryzujący się równością szlachty wobec prawa oraz wolnością od obciążeń podatkowych

Polska była wyjątkiem na tle Europy. Ale po XVI w. nie wychodziło jej to na dobre.
Ustrój ten nazywano demokracją, bo w obrębie stanu szlacheckiego (10% ludności), wszyscy byli sobie równi.

"Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie" - szlachcie zagrodowej i magnatom przysługiwały:
- te same przywileje szlacheckie
- prawo do uczestnictwo w sejmach
- ranga wzrośnie, gdy wybiera się króla, bo każdy szlachcic miał jeden głos na elekcji.
Dużą rolę miała świadomość szlachty, że "oni są narodem, a reszta to chamy". Twierdzili, że tylko oni są państwem, a reszta nadaje się do roboty. Mieszczaństwo zrównane było z ziemią. Szlachta nazywała się narodem politycznym, miała własny strój, a z racji urodzenia jest lepsza niż najbardziej wykształcony mieszczanin.
Podstawa ustroju, później poddawana pauperyzacji (zubożenie w wyniku wojen):

magnaci	- właściciel kilkunastu wsi, miast - sprawowanie wysokich funkcji państwowych - nie jest oddzielona posiadanymi tytułami (np. hrabia, lord, książę), ale nadawane im są przez zagranicznych monarchów - wchodzili w skład sejmu
szlachta średnia	- właściciel jednej/dwóch wsi - żyje dostatnio, ale bez magnackiego przepychu - jest podstawą ustroju szlacheckiego - odgrywa najważniejszą rolę w XVI w. - ulegają pauperyzacji (ubożenia i spychania w grupie społecznej) w XVII w.: wojny wyniszczą zboże, przez co coraz bardziej uzależniają się od magnaterii
szlachta zaściankowa/zagrodowa	- posiadają 2-3 chłopów pańszczyźnianych - są bardzo biedni - było ich dużo, przez co mogli zaczęto wpływać np. na wybór króla (ultrakatoliccy)
gołota	- nie posiadają niczego - żyją na koszt krewnych

W XVI w. królowie z dynastii Jagiellończyków po śmierci Kazimierza Jagiellończyka:
- Jan Olbracht
- Aleksander Jagiellończyk
- Zygmunt Stary
- Zygmunt II August
w polityce opierali się na magnatach, budując stronnictwa na dworach, które ich wspierały (szczególnie widoczne przy Zygmuncie Starym i Zygmuncie II Auguście).
W związku z tym, że preferowali magnatów, na początku XVI w. rozpoczyna się w Polsce ruch szlachty średniej.

Ruch egzekucyjny dóbr i praw
Szlachta średnia była coraz bardziej bogatsza, świadoma swojej roli. Słormuowała program Ruchu egzekucyjnego dóbr (oddanie zagarniętych przez magnatów królewszczyzn - osobista własność króla i spisanie ich oraz na nowo wydzierżawienie) i praw (król ma przestrzegać wszystkich praw i przywilei z przełomu 150 lat).
Program ruchu egzekucyjnego:
- stworzenie skarbu państwa, aby król nie był wciąż bez pieniędzy
- stałe wojsko zamiast pospolitego ruszenia
- opodatkowanie duchowieństwa pod wpływem reformacji
- utworzenie kościoła narodowego (na czele kościoła król; Zygmunt August bardzo poważnie brał to pod uwagę)
- kodyfikacja - spisanie prawa.

Działalność egzekucjonistów:
a) 1505 r. - konstytucja Nihil Novi uchwalona za panowania Aleksandra Jagiellończyka ("Nic nowego o nas bez nas")
b) 1537 r. - rokosz (wystąpienie, często zbrojne, przeciw królowi) przeciwko Zygmuntowi Staremu i Bonie Sforzy (denerwowało ich, że Bona Sforza władała zamiast króla i elekcja vivente rege) = "wojna kokosza", bo szlachta wyjadła wszystkie kory w okolicy
c) 1562 r. - ruch egzekucyjny zaczął osiągać duże sukcesy za panowania Zygmunta Augusta. Na Sejmie w Piotrkowie Trybunalskim król przeszedł na stronę ruchu, pojawiając się w tradycyjnym stroju szlacheckim.
Postanowienia Sejmu:
- lustracja królewszczyzn - spisano dobra i wydzierżawiono je magnatom (1/4 kwoty szła na tzw. wojska kwarciane, które stacjonowało na południowym-wschodzie Polski, czyli płonącej granicy, gdzie najeżdżali Tatarzy)
- wprowadzono ekonomie generalne - sprawiały kontrolę nad wydatkami króla
- zakazano łączenia kilku stanowisk w jednym ręku
- pośrednio opodatkowano Kościół
- wprowadzono tzw. ugodę sandomierską w 1570 r. - gwarancję tolerancji religijnej
- unia realna z Litwą.

Ostateczne zakończenie działalności ruchu egzekucyjnego miało miejsce na początku XVII w. (1606-1607 r. rokosz Zebrzydowskiego). Szlachta średnia upada i zaczyna się uzależniać od rosnących w siłę magnatów - oligarchia magnacka.

DUALIZM W ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZYM EUROPY W XVI-XVII WIEKU

Dualizm - podwójność, dwoistość

Granicą dualizmu jest rzeka Łaba (inaczej rozwija się Europa na wschód, a inaczej na zachód od Łaby).
Początkiem był fakt, że Europa Zachodnia opanowana była przez Rzymian.
Potężny impuls dają również odkrycia geograficzne, dążące do państw kolonialnych, co dawało:
- postęp techniczny
- rozwój handlu morskiego.

EUROPA ZACHODNIA	EUROPA WSCHODNIA
- proces kapitalizmu - rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej (podstawowym bogactwem jest produkcja i handel)	refeudalizacja – powrót do feudalizmu
najzamożniejsza grupa społeczna to bogate mieszczaństwo (bankierzy, kupcy, producenci)	nie rozwija się mieszczaństwo
towary produkowane systemem nakładczym (produkcja ponad zapotrzebowanie, ma się podwykonawców), a później manufakturami	zyski czerpie część szlachty, stąd pojawia się zróżnicowanie ekonomiczne
- zmniejszenie roli rolnictwa, aktywizacja gospodarki szlachty (coraz mniej uprawia się zboże, szlachta zajmuje się handlem - bardziej opłacalne, nie wstydzi się tego) - tzw. ogradzania w Anglii - stawianie płotów, szlachta zabiera chłopom ziemie i paszą na nich np. owce, bydło	dominuje uprawa zbóż, rozwija się folwark szlachecki (tylko uprawa ziemi jest szlachecka, wszystko inne jest niegodne, a w przepisach napisane było, że „mogli pozbawić szlachectwa za niegodne działania)
- wolność osobista chłopów - od XVI w. spadek uprawy zbóż i sprowadzanie ich z Europy Wschodniej	- „przywiązanie chłopa do ziemi” - zakaz opuszczania wsi - „Polska spichlerzem Europy” - zboże tanie, bo chłopi odrabiają pańszczyznę
- rozwój dużych ośrodków miejskich (powyżej 100 tys. mieszkańców, np. Londyn) - nowe zróżnicowanie mieszczaństwa (pojawienie się inteligencji: artyści, lekarze, dziennikarze, nauczyciele, prawnicy) - motor napędowy zmiany	- upadek miast (oprócz Gdańska, bo przechodził przez niego handel) - agraryzacja miast - miasta zamieniają się we wsie
- dział w wymianie towarowej z koloniami - nowe szlaki handlowe	rozwój handlu bałtyckiego zdominowanego przez Holendrów
rozwój systemu nakładczego i manufaktur (podział pracy, ale wszystko jest w jednym miejscu, robione ręcznie, szybciej i taniej)	dominacja produkcji rzemieślniczej (upada rzemiosło, bo szlachta nie ma środków na kupno towarów)
kształtowanie się rynku, czyli wzajemnego wpływu sprzedających i kupujących na podaż (ilość towaru) i popyt (zapotrzebowanie na dany towar), czyli powstanie gospodarki rynkowej
powstanie pierwszej giełdy (miejsca handlu akcjami) w 1531 r. w Antwerpii, zaczęto obracać papierami wartościowymi