SYTUACJA WEWNĘTRZNA W POLSCE W XVII WIEKU

Oligarchia magnacka
Do władzy doszły najbogatsze i najbardziej wpływowe rody: Wiśniowieccy, Potoccy, Zamoyscy, Czartoryscy, Radziwiłłowie i Lubomirscy.
Szlachta uzależniał się od magnatów tworząc klientelę (grupa szlachty, która uzależniona była od konkretnego rodu lub magnata). Magnaci dysponowali tą szlachtą na Sejmikach Ziemskich i Sejmie Walnym.
Majątki magnatów były ogromne, większe niż teren niejednego państwa europejskiego (do 1 mln ha). Dany magnat posiadał wielu poddanych chłopów, byli właścicielami wsi i prywatnych miast.
Magnaci posiadali całe miasta lub część miasta królewskiego - jurydyki.
Magnaci, aby chronić swoje majątki i by nie uległy podziałom, wprowadzili w XVII w. tzw. ordynację (majątek, który nie podlegał podziału, sprzedaży itp.). Ordynację podejmował zawsze najstarszy syn.
Magnaci próbowali wprowadzić tryb życia podobny do życia królów. Nazywano ich królewiętami. Utrzymywali dwory, które były odwzorowaniem dworu królewskiego. Posiadali urzędników, wojsko prywatne (niekoniecznie polskie, np. Radziwiłł miał wojsko szkockie). Utrzymywali własnych dyplomatów, prowadzili mikro politykę zagraniczną (próba odzyskania Mołdawii). Pobierali cło na swoich granicach. Walczyło z tym państwo, bo utrudniało handel.

Panowanie Zygmunta III Wazy (1587-1632 r.)

Zygmunt III Waza

Część magnatów opowiedziała się za Maksymilianem Habsburgiem. Druga część chciała Zygmunta III Wazę, bo jego matka była Jagiellonką, a on katolikiem.
Habsburgowie obiecywali dużo pieniędzy i urzędów. O sukcesie zdecydowały wojny między dwoma kandydatami.
Przez 6 lat Polska miała unię personalną ze Szwecją (1592-1598 r.). W 1598 r. Szwecja zdetronizowała Zygmunta III Wazę na rzecz jego wuja (wszyscy Wazowie oprócz Zygmunta byli protestantami). Nigdy się z tym nie pogodził (większą wagę przywiązywał do tronu szwedzkiego). Chciał przehandlować koronę Habsburgom. Prowadził agresywną politykę zagraniczną i dążył do wzmocnienia władzy królewskiej.
W 1596 r. król przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy.
Próbując rozszerzyć kompetencje króla, doprowadził do buntu szlachty. W latach 1606-1607 nastąpił rokosz Zebrzydowskiego na czele z Mikołajem Zebrzydowskim. Była to krwawa wojna domowa. Rokoszani zostali pokonani, ale król musiał zrezygnować z dalszych działań wzmocnienia władzy.
Nawet przygotowano zamach na niego. Zranili go. Królobójcę, Piekarskiego, torturowano.
Zygmunt III Waza miał dobre stosunki z Habsburgami. Miał nawet dwie żony Habsburżanki. Złą stroną tych kontaktów było przejęcie władzy w Prusach Książęcych przez brandenburską linie Hohenzollrenów w 1618 r.

Władysław IV Waza

Rządy Władysława IV i Jana Kazimierza - synów Zygmunta III Waży

Władysław IV panował tylko 16 lat (1632-1648 r.). Był królem bardzo chorowitym. Jego panowanie to przede wszystkim wojny. Posługiwał się tytułem króla Szwecji, bardzo chciał odzyskać ten tron. Próbował wzmocnić władzę królewską, ale zrezygnował po sprzeciwie magnatów.
Nastąpił okres, w którym nasilały się niekorzystne tendencje - koniec tolerancji religijnej, prześladowania (wydanie Arian).

Jan Kazimierz

Maria Ludwika

Gdy zmarł podczas przygotowań do wojny z Turcją, władzę objął Jan Kazimierz. Przejął w spadku koronę i żonę brata, Marię Ludwikę. Był kardynałem. Władza go nie interesowała. Wolał romanse. Rządy sprawowała jego żona. Było to jej pasją.

W 1652 r. miało.miejsce pierwsze zerwanie Sejmu. Jan Kazimierz próbował przeprowadzić pewne reformy za namową Marii Ludwiki. Nastąpił sprzeciw magnatów i rokosz Lubomirskiego w 1665-1666 r.

Po śmierci Marii Ludwiki popadł w depresję i w 1668 r. abdykował.

Zniechęcona szlachta do królów elekcyjnych, wybrała na tron Piasta Michała Korybut-Wiśniowieckiego. 

Michał Korybut-Wiśniowiecki

Był straszenie nieudolnym władcą. Zmarł w wieku około 26 lat. Zablokowało to drogę Sobieskiemu do władzy.

SKUTKI WOJEN XVII WIEKU DLA POLSKI

SKUTKI
TERYTORIALNE	GOSPODARCZE	POLITYCZNE
- utrata: * Inflanty * Ziemia Siewierska * Ziemia Czernichowska * Ziemia Smoleńska * Zaporoże * Dzikie Pola - Ziemia Lęborsko-Bytowska jako lenno Polski - uniezależnienie się Prus Książęcych - uzależnienie się od Prus	- upadek gospodarstw chłopskich wynikających z wyniszczenia wsi - zmniejszenie się liczby ludności o 1/3 - zniszczeniu uległy inwestycje rolne - mordowanie chłopów - spadek eksportu polskiego zboża - niszczenie pół uprawnych - pauperyzacja mniejszej szlachty - Polska nie jest spichlerzem Europy - chaos monetarny przez wprowadzenie zepsutego pieniądza - agraryzacja miast - słabość polskiej armii - upadek handlu	- sojusz polsko-habsburski - obniżenie autorytetu króla - wzrost znaczenia magnaterii i ich samowoli (oligarchia magnacka) - upadek Sejmu przez liberum veto - wzrost nietolerancji religijnej (wygnanie Arian) - wzrost zabobonu wśród społeczeństwa (nasilenie się polowań na czarownice) - znikomy stopień wykształcenia - powstanie Świętej Ligii Antytureckiej - stracenie tytułu mocarstwa - zmniejszenie się kraju - osłabienie wewnętrzne i międzynarodowe Polski - zrzeknięcie się prawa do tronu szwedzkiego - paraliż państwa

WOJNY Z TURCJĄ W XVII WIEKU

Przyczyny:
- ekspansja Turków na północ mogąca prowadzić przez Habsburgów albo przez Polskę (Imperium Tureckie w 1. połowie XVII w. nie miało gdzie podbijać terenu na południe, bo obejmowało wszystkie tamte tereny)
- chęć odzyskania Hospodarstwa Mołdawskiego przez Polaków
- Kozacy (jako poddani króla Polski) i Tatarzy (jako poddani sułtana tureckiego) napadali na siebie nawzajem o charakterze łupieżczym i oskarżając się wzajemnie o brak powstrzymania swoich poddanych
- bezpośrednią przyczyną była tzw. pierwsza odsiecz wiedeńska:
W 1619 r. na zachodzie trwa wojna trzydziestoletnia. Książę Siedmiogrodu (lennik  turecki) doprowadził wojska pod Wiedeń i oblegli go. Zygmunt III Waza postanowił pomóc Habsburgom i wysłał na teren Siedmiogrodu najemników, tzw. lisowczyków (tajemne oddziały polskie; nazwa od pułkownika Lisowskiego; mieli zasłużoną najgorszą opinię), którzy zmusili księcia do odwrotu. Wywołał tym wojnę z Turcją, która poczuła się zagrożona.

Pierwszy etap wojen z Turcją

hetman Stanisław Żółkiewski

 Zaczyna się w 1620 r. wyprawą hetmana Stanisława Żółkiewskiego do Mołdawii. Wyprawa ta jest niefortunna. Rozgrywa się między Polakami a Turkami pod Cecorą.  Była ona przegrana dla Polaków. Stanisław Żółkiewski zginął podczas odwrotu, a jego głowę powiesili w wejściu do haremu.

Jan Karol Chodkiewicz

Wojska tureckie, ścigając polskie oddziały, dotarły pod Chocim. Była tam duża twierdza polska na pograniczu. Bez lotnictwa była ciężka do zdobycia.  
 Jan Karol Chodkiewicz zorganizował tam obronę. Turkom nie udało się jej zdobyć.
W 1621 r. podpisano rozejm pod Chocimiem na zasadzie status quo (bez zmian).

W 1. połowie XVII w. nie było więcej wojen z Turcją, ale wojna planowana była w 1648 r. Władysław IV chciał wojny, ale Sejm się nie zgodził. Wykorzystał to Bohdan Chmielnicki.

Wojny z Turcją w 2. połowie XVII w.
a) przyczyny:
- ekspansja terytorialną Turków na Europę
- pojawienie się tzw. idei wojny świętej ("Polska przedmurzem chrześcijaństwa")

b) przebieg:
W 1672 r. nastąpił atak turecki na osłabioną Polskę od Kamieńca Podolskiego, idąc dalej na północ.
Polakom zależało na szybkim pokoju, dlatego powstał rozejm w Buczaczu w 1672 r. Dzięki niemu Polska straciła:
- województwo podolskie
- województwo bracławskie
- województwo kijowskie.
Od tej pory Polska miała płacić Turkom haracz (roczna opłata, którą płaciły państwa zależne).
W trybie pilnym zwołano Sejm Walny. Szlachta była wściekła. Ustalono wysokie podatki, aby wystawić dużą armię i pokazać Turkom gdzie ich miejsce.

hetman Jan Sobieski

 Na czele polskiej armii postawiono hetmana Jana Sobieskiego. Prowadził wojska polskie pod Chocim w 1673 r. Było to wielkie zwycięstwo wojsk polskich. Zwycięstwo to zaowocowało podpisaniem traktatu w Żurawnie (województwa zostały przy Turcji, ale Polska nie płaci już haraczu).

Wojna ta przyniosła ogromny sukces Janowi Sobieskiemu. Stał się bardzo popularny. Na wolnej elekcji, po śmierci króla Michała Korybut-Wiśniowieckiego, w 1674 r. wybrano go na króla Polski. Początkowo w swojej polityce skłaniał się ku sojuszowi z Francją.

Marysieńka

Ogromny wpływ miała na niego jego żona, Marysieńka (Francuska). Jego uczucia przekładały się na politykę. Sojusz z Francją był irracjonalny. Jego zdrowy rozsądek powrócił. Doradcy nakłonili go do odpuszczenia sobie Francji i zawiązania sojuszu z Austrią, również zagrożoną przez Turków.

W 1683 r. Jan III Sobieski podpisał sojusz z Austrią:
- jeżeli Turcy napadną na Polskę, to pomogą Habsburgowie
- jeżeli Turcy napadną na Austrię, to pomoże Polska.

wezyr Kara Mustafa

W 1683 r. Turcy napadli na Wiedeń. Wojskami tureckimi dowodził wezyr Kara Mustafa. Wojskami chrześcijańskimi dowodził Jan III Sobieski. Był to ostatni polski sukces.

Wielka wygrana Polski nad Wiedniem nastąpiła 12.09.1683 r. Nie miała przełożenia na zdobycze terytorialne. Jan III Sobieski napisał po niej do Marysieńki: "Przybyłem, zobaczyłem, Bóg zwyciężył."

W 1684 r. zawiązała się Święta Liga Antyturecka, która prowadziła jeszcze długoletnie wojny z Turcją.

Po śmierci Jana III Sobieskiego, w 1699 r. Polska z Turcją podpisała pokój w Karłowicach. Na jego mocy Turcja miała wszystko oddać Polsce.

Od tego czasu Polska nie prowadziła już wojen z Turcją.

POWSTANIE BOHDANA CHMIELNICKIEGO

Jest to powstanie Kozaków na Ukrainie.
Kozacy:
- autochtoniczni mieszkańcy Ukrainy
- wywodzą się z ludności polskiej i rosyjskiej
- było wśród nich bardzo dużo zbiegłych chłopów (uciekali przed naciskiem feudałów), trochę zubożałych mieszczan i szlachty
- byli wyznania prawosławnego
- zorganizowani na wzór wojskowy na czele z atamanami

- ich siedzibą był Sicz
- żyli z rabunku Tatarów krymskich (a Tatarzy napadali na Kozaków), uprawiali ziemię, zbieractwo, myślistwo, łowili ryby
- część Kozaków utrzymywała się ze służby wojskowej. Byli to tzw. Kozacy rejestrowi, którzy wpisani byli do tzw. rejestru (listy), służyli w wojsku jako najemni żołnierze, ale nie było ich dużo. Dawało to stały zarobek i prestiż społeczeństwa.
Między polskimi magnatami (królewiętami) a Kozakami narastała niechęć tworząca powstania.

Bohdan Chmielnicki

Przyczyny powstania Chmielnickiego:
- chęć zmiany Kozaków w chłopów pańszczyźnianych przez magnatów polskich

- chęć przywrócenia praw Kozakom

- czują się niedoceniani

- chęć zwiększenia rejestru

- nie szanowanie religii prawosławnej

- sąsiad Chmielnickiego uwiódł mu żonę, syna i spalił mu gospodę.

Chmielnicki sprzymierzył się z Tatarami, bo wiedział, że sami Kozacy nie dadzą rady.

Przebieg

Powstanie zaczyna się w 1648 r. bitwą nad Żółtymi Wodami przegraną przez Polaków.

Kolejna klęska Polaków to bitwa pod Korsuniem. Do niewoli dostaje się hetman Michał Potocki. Bitwa ta zbiega się w czasie ze śmiercią Władysława IV. Następuje sytuacja dramatyczna - jest bezkrólewie, nie ma hetmana, a Kozacy idą w głąb Polski, mordując i rabując Żydów, Polaków, księża i szlachtę. Nie było nikogo, kto mógłby powstrzymać Kozaków.

Jeremi Wiśniowiecki

Jan Kazimierz

 Do bitwy włącza się Jeremi Wiśniowiecki. Jest to bardzo zdolny człowiek, ale sadysta i okrutnik. Jego pozycja wskazywała na to, że mógł być hetmanem. Zbiera niedobitki wojsk polskich i zamyka ich w twierdzy Zbaraż. Są tam tak długo, aż nie nadejdzie odsiecz.

 Na elekcji wybrano Jana Kazimierza. Zbiera wojsko polskie i idzie do Zbaraża. Dociera w ostatniej chwili.
 Polacy dogadali się z Tatarami, dlatego w 1649 r. w Zborowie podpisano ugodę z Chojnickim i Kozakami. Jej warunki były dość dobre dla Kozaków:
- na Ukrainie zostały wydzielone dla nich trzy województwa:
* podolskie
* bracławskie
* kijowskie,
do których nie miało wchodzić wojsko polskie.
- zwiększono rejestr do 40 tysięcy
- Chmielnicki oficjalnie dostał miano hetmana (dostał buławę z pełną kulą).
Było wiadome, że Polacy nie będą jej przestrzegać, chcieli tylko zyskać na czasie.
W 1651 r. Polacy ruszyli przeciwko Kozakom w bitwie pod Beresteczkiem. Polacy odnieśli sukces. 
W 1651 r. odbyła się renegocjacja umowy w Białej Cerkwi. Warunki były trochę gorsze dla Kozaków (zmniejszono rejestr i okrojono województwa). 
Kozacy zrozumieli, że polskim magnatom nie można ufać. W starszyźnie kozackiej pojawiła się myśl, aby nic nie podpisywać z Polakami.
Kozacy zaczynają dążyć do rozmów z Rosjanami, bo mają podobną kulturę, religię. W ugodzie perejasławskiej w 1654 r. nastąpiło oddanie Ukrainy pod opiekę cara rosyjskiego -  jest to bezpośrednia przyczyna wojen z Rosją w 2. połowie XVII w., bo Polacy nie chcieli oddać Ukrainy.

POTOP SZWEDZKI

Jest to druga część wojen ze Szwecją w 2. połowie XVII w. Nazwane są potopem od ilości wojsk szwedzkich i ich rozległości.

Przyczyny:
- Polska znajdowała się w kryzysie, więc Szwedzi chcieli to wykorzystać
- dalszą część wojny o dominację na Morzu Bałtyckim
- zdrada polskich magnatów, którzy namawiali króla Szwecji na najazd na Polskę (przez osobiste konflikty między królem Janem Kazimierzem a polskimi magnatami)
- Szwedzi podali fakt, że Jan Kazimierz posługiwał się tytułem króla Szwecji (Zygmunt III Waza i jego synowie nie przyjęli do świadomości detronizacji na tronie Szwecji).

Przebieg:

Karol X Gustaw

Wojna rozpoczyna się w 1655 r. atakiem na Polskę. Dokonał jej król Szwecji, Karol X Gustaw. Szwedzi zaatakowali z:
- Inflant na Litwę
- Pomorza Szczecińskiego na Wielkopolskę.
Polacy nie było przygotowani na taki ogromny atak. Dlatego na początku odnosił klęskę. Do tego dochodziły zdrady polskich magnatów:
- zdrada w Kiejdanach w zamku należącym do hetmana Janusza i Bogusława Radziwiłłów, którzy zdecydowali się poddać królowi szwedzkiemu mając na celu własne ambicje i całą Litwę. Janusz liczył na to, że zostanie królem polskim
- zdrada pod Ujściem: pojawiła się armia polska, ale nie podjęto walki, bo dowodzący Krzysztof Opaliński poddał się Szwedom bez walki. Szwedzi zajęli praktycznie całą Polskę po Kraków. Jan Kazimierz uciekł na Śląsk, ukrywając się.
Pod koniec 1655 r. sytuacja wydaje się beznadziejna. Szwedzi zaczynają rabunek Kościołów, chłopskich rezydencji, domów mieszczańskich, rezydencji magnackich.
W 1655 r. pewne znaczenie moralne dla Polski miała obrona Częstochowy. Jest to jedno z nielicznych miejsc, które nie poddało się Szwecji. Jasnej Góry bronili rycerze i Zakony Paulinów. Dużo informacji można czerpać z pamiętników księdza Augusta Kordeckiego. Polacy bali się sprofanowania przez Szwedów, którzy byli protestantami i o skarby.

hetman Stefan Czarniecki

Wszystko doprowadziło do konsolidacji polskiego społeczeństwa (szlachty i chłopów). Powstaje partyzantka na Litwie i Koronie. Pod koniec 1655 r. na czele tych oddziałów staje hetman Stefan Czarniecki. Partyzantka zaczęła odnosić sukcesy i systematycznie wypędzała Szwedów z kraju.
Powstała konfederacja w Tyszowcu mająca na celu usunięcie Szwedów z Polski.

W 1656 r. elektor brandenburski przyłącza się do króla Szwecji. Jest to kolejny cios.
Pod koniec 1656 r. zostaje podpisany traktat w Radnot. Jest to pierwszy poważny traktat dotyczący rozbioru Polski między Szwecją, Brandenburgią, Radziwiłłami, Kozakami i Księstwem Siedmiogrodu. Nigdy nie doszedł do skutku.

W 1657 r. od południa najechał na Polskę książę Siedmiogrodu z królem Jerzym Rakoczym. Miał na celu charakter rabunkowy.

Z wszystkimi nie sposób było walczyć. Jan Kazimierz, który wrócił ze Śląska, chciał się z kimś dogadać. W 1657 r. podpisał układ z Brandenburgią. Zostają podpisane traktaty welawsko-bydgoskie:
- Prusy Książęce przestały być lennem polskim (elektorat uzyskał suwerenność)
- przyłączyli Ziemię Lęborsko-Bytowską.

Ostatecznie, dzięki pomocy Brandenburgii i Austrii, udało się wypędzić Szwedów.

W 1660 r. zostaje zawarty pokój w Oliwie:
- Polska ostatecznie zrzekła się Inflant
- Jan Kazimierz nie miał posługiwać się tytułem króla Szwecji
- Szwedzi mieli oddać to, co zrabowali, ale nie zrobili tego.

WOJNY ZE SZWECJĄ W PIERWSZEJ POŁOWIE XVII WIEKU

Przyczyny:
- konflikt o Inflanty (panowanie na Morzu Bałtyckim).
- Zygmunt III Waza był pretendentem do tronu szwedzkiego, ale go zdetronizowano w 1598 r., bo był katolikiem po matce, Katarzynie (Szwedzi woleli na tronie wuja Zygmunta, bo był protestantem). Ten wszelkimi sposobami (nawet wojną) chciał odzyskać ten tron.
- bezpośrednią przyczyną jest fakt, iż w 1600 r. Zygmunt III Waza przyłączył do Polski Estonię, która wcześniej należała do Szwecji. Obiecywał to w pacta conventa.

Jan Karol Chodkiewicz

Przebieg:
a) wojna o Inflanty
W 1600 r. wojska szwedzkie wkroczyły do Inflant. W ciągu kilku następnych lat zajęli całe Inflanty do rzeki Dźwiny. Wojskami polskimi dowodził Jan Karol Chodkiewicz w bitwie pod Kircholmem w 1605 r. Wojska szwedzkie miały dużą przewagę. Mimo to, wojska polskie rozgromiły wrogów, bo w dużym stopniu użyli husarii:
- jednostka konna wyposażona w szablę, broń palną, kolczugę, kopię na 2-3 metry (dostali ją od państwa), zbroję do pasa
- przy szybkim galopie potrafili pod mostkiem przebić wroga na wylot
- kopia łamała się po uderzeniu, bo była wydrążona w środku
- nosili skóry (wilcze lub tygrysie) przewieszane przez ramię oraz 1-2 skrzydła przyczepione do tylu zbroi lub siodła (nie wiadomo, czy z nimi walczono, miały płoszyć konie lub aby Tatarzy nie mogli ich złapać na arkan)
- nie była często polską formacją (zapoczątkowali ją Węgrzy).
Do 1611 r. Szwedzi przejęli Inflanty, zawarli rozejm i Polska na chwilę je odzyskała. Wojska szwedzkie nadal się tam panoszyły.
Dopiero w 1622 r. podpisano rozejm w Mitawie i Polska straciła Inflanty po rzekę Dźwinę. Była to ostateczna decyzja.

b) wojna o Pomorze Gdańskie
W 1626 r. Szwedzi zaatakowali Pomorze Gdańskie drogą lądową i morską z Karskrony oraz z Inflant. Zajęli wszystkie polskie porty i rozpoczęli blokadę morską Gdańska.
Został zwołany Sejm, na którym uchwalono wysokie podatki na wojsko (zgodziła się na to szlachta, bo nie mogli eksportować swoich towarów).
Polska odniosła dwa zwycięstwa:
- w 1627 r. morska bitwa pod Oliwą
- w 1629 r. lądowa bitwa pod Trzciną.
Po tych zwycięstwach, został zawarty rozejm w Starym Targu w 1629 r. Wymuszony był sytuacją w Europie. Negocjowany był przez: Szwecję, Polskę i Francję, która chciała, aby Szwecja zaangażowała się w wojnę trzydziestoletnią.
Warunki nie były korzystne. Szwedzi otworzyli:
- port w Gdańsku, ale ściągali bardzo wysokie cło od polskiego handlu
- port w Królewcu.

Gustaw II Adolf

Wojna nie została wznowiona, bo król Szwecji, Gustaw II Adolf, zginął w wojnie trzydziestoletniej, a kraj poniósł straty.

W 1635 r. podpisano nowy pokój w Sztumskiej Wsi. Szwedzi wycofali się z portów z Pomorza Gdańskiego.
Pokój trwa do 1655 r.

WOJNY Z ROSJĄ W XVII WIEKU

Fiodor I

Wielka Smuta w Rosji - okres po śmierci Iwana IV Groźnego (1598-1613 r.)
Iwan IV Groźny miał trzech synów:
- Fiodora (chory psychicznie, przejął władzę po ojcu)
- Dymitra (rzekomo pociął się nożem podczas zabawy, było mnóstwo opowieści wokół jego śmierci)
- trzeciego syna zabił.
Gdy Fiodor I przejął władzę w 1584 r., nie była ona silna. Kiedy zmarł w 1598 r., rozpoczyna się okres chaosu, anarchii, a do władzy chcą dojść uzurpatorzy. Byli kompletnie bezradni, bo nigdy nie mieli władzy wybieralnej (wygasła władza Rurykowiczów, która panowała od X w.).

bojar Borys Godunow

Najsilniejszym uzurpatorem, który otrzymał władzę, był bojar (magnat) Borys Godunow. Był bardzo groźnym władcą (ludziom trudno było zaakceptować jego okrutność, bo był uzurpatorem).
W związku z niezadowoleniem z rządów Borysa Godunowa, wśród ludów zaczynają chodzić pogłoski, że Dymitr żyje. Postanowili wykorzystać to polscy kresowi magnaci, którzy byli bardzo potężni, mieli ogromne majątki i chęć zdobycia władzy oraz ziemi w Rosji. Przy pomocy podstawionego człowieka chcieli zdobyć zaszczyty i pieniądze.
Pojawił się młody mężczyzna (podobno mnich), który mówił, że jest Dymitrem. Pojechał do:
- domu Ostrowskiego, ale ten zepchnął go ze schodów
- Wiśniowieckich, którzy postanowili to wykorzystać: wystawili wojska magnackie, ruszyli na Moskwę i zdobyli ją.

Maryna Mniszchówna

Dymitr Samozwaniec I

Po śmierci Borysa Godunowa w 1605 r. Dymitr Samozwaniec I został koronowany na cara Rosji. Miał już wtedy żonę, Marynę Mniszchównę (córka Jerzego Mniszchówny), która została koronowana na carycę. Dymitr Samozwaniec I zaczął rządzić. Oznaczał się tylko Polakami, którym rozdawał pieniądze, dobra ziemskie, stanowiska. Lekceważył kościół prawosławny, czym zraził do siebie Rosjan. W 1606 r. został zamordowany razem z towarzyszącymi mu Polakami. Jego ciało wystawili w centrum Rosji, potem spalili je i podobno wsadzili do armaty i wystrzelili w stronę Polski z dopiskiem: "Wraca tam, skąd przyszedł". Jego syna powieszono.

Wasyl Szujski

Kolejnym uzurpatorem został Wasyl Szujski. Pozostał carem do 1613 r. Podpisał pokój z Polską. Był to koniec dymitriad (wyprawy organizowane przez magnatów, nie miały znaczenia międzynarodowego).

Dymitr II Przedni

Podczas rządów Wasyla Szujskiego pojawił się kolejny Dymitr II Przedni, który podawał się za tego zabitego w Moskwie. W obozie wojskowym pod Moskwą, Maryna Mniszchówna rzekomo rozpoznała go. Potem potajemnie wyszła za niego za mąż. Polskim magnatom wydawało się, że będą mogli zrobić ten sam numer drugi raz. Ale Dymitra II Samozwańca zamordowano, a Marynę Mniszchównę aresztowano.

Wojny z Rosją w 1. połowie XVII wieku
a) przyczyny:
- w Rosji ciągle trwała Wielka Smuta, dlatego była słaba, postrzegana jako łup
- chęć zdobycia nowych, żyznych ziem na wschodzie
- szerzenie wiary katolickiej (Jezuici podpuszczali Zygmunta III Wazę, bo chcieli podporządkować religię protestancką papieżowi)
- Zygmunt III Waza chciał zostać carem rosyjskim
- Zygmunt III Waza liczył, że będzie mógł wrócić na tron szwedzki, a jako car rosyjski byłoby mu łatwiej
b) przebieg
Wojna zaczęła się od oblężenia Smoleńska w 1609 r. Część wojska ruszyła dalej na północ przez Białą do Kłuszyna. Było to ogromne zwycięstwo wojsk polskich przeciwko wojskom rosyjsko-szwedzkim na cześć hetmana (najwyższy dowódca wojsk) Stanisława Żółkiewskiego. Dzięki temu, Polacy weszli do Moskwy i usunęli z tronu Wasyla Szujskiego.
Zaczęły się rokowania z Rosją toczone w Moskwie. Były bardzo trudne. Podstawowym warunkiem było to, aby Zygmunt III Waza został carem. Rosjanie ewentualnie zgadzali się, aby został nim jego syn, Władysław, ale miał przejść na prawosławie i chcieli pokoju bez aneksji (bez przyłączenia ziem). Zygmunt III Waza na żadne warunki się nie godził.
Polacy panoszą się w Moskwie. Wściekłość Rosjan przejawia się w narodowe powszechne powstanie antypolskie. Bierze w nim udział szlachta, magnaci, chłopi. Jest to powstanie ogólnonarodowe. W rezultacie w 1612 r. powstańcy opanowali Moskwę i usunęli wojska polskie. Dla Rosjan jest to bardzo ważna data.

Michał Romanow

W 1613 r. carem został Michał Romanow, który zapoczątkował drugą i ostatnią dynastię Romanowych w historii Rosji (panowała do rewolucji październikowej).

Zygmunt III Waza postanowił jeszcze zawalczyć o Moskwę. Ponowną próbę podjął w 1617-1617 r. Była to próba nieudana. W jej wyniku zawarto rozejm w Dywilinie w 1618 r. (obowiązywał od 1619 r.). Do Polski przyłączono Ziemię Smoleńską i Ziemię Czernichowsko-Siewierską. Jest to największy zasięg terytorialny w historii Polski (około 1 mln km kwadratowych).

Walka została wznowiona w 1632 r. Rosjanie uderzyli na Smoleńsk, wykorzystując fakt śmierci Zygmunta III Wazy. Jest to drugie oblężenie. Odsiecz na Smoleńsk poprowadził Władysław IV. Rosjanie skapitulowali i podpisali pokój w Polanowie. Na jego mocy kawałek Ziemi Smoleńskiej i Ziemi Czernichowsko-Siewierskiej zostały zwrócone do Rosji.

Przyłączenie Ukrainy do Rosji jako bezpośrednia przyczyna wojen z Rosją w 2. połowie XVII w.
W 1654 r. zaczyna się wojna z Rosją. Polacy nie chcieli oddać Ukrainy. Zostaje przerwana w 1655 r. przez Rosjan, bo do Polski wchodzą Szwedzi. Rozejm trwa tak długo, jak trwa wojna ze Szwecją. W 1660 r. zostaje wznowiona.
Mimo pojedynczych zwycięstw Polski, kończy się kiepsko - podpisaniem rozejmu w Andruszowie w 1687 r. Polska straciła Ziemię Smoleńską, Ziemię Czernichowsko-Siewierską, wschodnią Ukrainę do rzeki Dniepr, Zaporoże i Dzikie Pola na rzecz Rosji.
Wojna nie zostaje wznowiona, bo Polacy zaangażują się w wojnę z Turcją. W 1686 r. podpisano pokój Grzymułtowskiego na warunkach rozejmu w Andruszowie.