ETRUSKOWIE

Etruskowie - był to lud zamieszkujący w starożytności północną Italię (Etrurię). Jego pochodzenie i endogeneza do dzisiaj stanowi zagadkę. Ich pochodzenie było przedmiotem dyskusji już w starożytności, ponieważ byli bardzo wykształceni.

Istnieją dwie teorie o ich pochodzeniu:
- teoria allochtoniczna mówiąca o tym, że byli spokrewnieni z grecką ludnością na Morzu Egejskim, 

- teoria autochtoniczna mówi, że byli rdzennymi mieszkańcami Italii zamieszkującymi środkową część tego terenu

Etruskowie uprawiali medycynę i astronomię.

Początkiem dnia było u nich południe. Dzielili czas na miesiące księżycowe. 

Mieli dwunastkowy system rachuby.  

Pismo etruskie to nieco przystosowany alfabet zachodnio-grecki, który został zapożyczony (od Etrusków) przez inne ludy zamieszkujące środkową Italię. 

Cywilizacja i religia Etrusków pozostawała pod wielkim wpływem cywilizacji greckiej, kwitnącej w greckich koloniach w Italii.

Kultura i cywilizacja wywarła wielki wpływ na Rzymian. Istnieje pogląd, że cywilizacja rzymska jest kontynuacją cywilizacji etruskiej pod inną nazwą i z innym językiem. Na kształtowanie się cywilizacji etruskiej silny wpływ wywarła kultura Villanova (kultura wczesnej epoki żelaza).
Chętnie budowali polis (miasta-państwa).

Ustrój polityczny
Pod względem politycznym tworzyli związek miast (najprawdopodobniej było ich dwanaście) zwany lukumonią etruską, w którym początkowo mieli panować królowie. Później na ich miejscu pojawili się dygnitarze zmieniający się co rok, a ustrój z monarchii zmienił się w republikę arystokratyczną. Ludność składała się z rodów panujących i z prostego ludu. Corocznie zbieram się wokół świątyni bogini Voltumny, koło miasta Volsinii, gdzie składano ofiary, odbywano igrzyska, wybierano głównego kapłana i na wypadek wojny dowódcę wojsk związkowych. 

Język
Najważniejsze wiadomości dają inskrypcje (ok. 8 500 z czego 80% to napisy grobowe, przeważnie imiona). Reszta napisów zawiera dużo imion osób, bohaterów, bogów, dlatego nie są wartościowe dla poznania języka.
Trzy teksty o największym znaczeniu:
- tzw. Cippus Perusinus

- tabliczka gliniana z Kapui
- pochodzące z rozprutych glinianych zwojów ksiąg bandaże, którymi owinięta była tzw. mumia z Zagrzebia (II w.p.n.e.)

Te trzy zabytki dają razem blisko 2 000 słów. Języka nie udało się do dziś jeszcze odcyfrować.

Architektura, o której wiemy niewiele
Zachowane budowle pięknych miast toskańskich, uważane za przykłady architektury, są znacznie późniejsze. Zachowują one jednak pewną odrębność stylistyczną od reszty architektury Italii, wskazującą na związek z tradycją miejscową.
To samo dotyczy budowli inżynierskich - wznieśli pierwszy przesklepiony most.
Najwięcej wiemy o architekturze grobowce, ponieważ zachowały się kamienne nekropolie i groby tumulusowe podobnie do budowanych już w czasach mykeńskich.

Sztuka
Zawsze była pod silnym wpływem Fenicjan, Kartagińczyków i Greków, z którymi Etrusków utrzymywali ciągłe stosunki. W architekturze pozostawały po nich w wielu miejscach toskańskich ruiny murów, wodociągi, świątynie. Przed świątyniami były obszerne dziedzińce z rzadko rozstawionymi kolumnami.
O domach dają pojęcie urny, mające postać domków.
W grobowcach zachowało się bardzo dużo zabytków malarstwa ściennego. Była oryginalna i osiągnęła szczyt swej doskonałości.
Obrazy na ścianach przedstawiają sceny z codziennego życia i kultu zmarłych. W sztuce nie chodziło o naśladowanie natury, lecz o wrażenia wzrokowe (np. niebieski koń).
W grobowcach znaleziono lustra i naczynia z brązu i złota. W sztukach plastycznych używano gliny.

Religia
a) była krwawa
b) składali niekiedy ofiary z ludzi
c) rozwinięte było wróżbiarstwo: z wątroby zwierząt (haruspicja) i ze "zjawisk niebieskich"
d) duże znaczenie miała wiara w życie pozagrobowe
e) od Greków przejęli Dionizosa
f) najważniejsze bóstwa:
- Nortia - bogini losu
- Mantus - bóg podziemnego świata
- Lares - duchy opiekuńcze rodziny
- Vertumnus - bóg przyrody (imię starołacińskie)
- ważną rolę pełniła trójka bóstw: Tina (Jowisz), Uni (Junona) i Minerva (Minerwa)

Rzymianie mogli zapożyczyć od Etrusków wiele rzeczy, takich jak:
- haruspicja (rodzaj wróżby z wnętrzności zwierząt ofiarnych, najczęściej wątroby)

- ubiór
- toga

- krzesło kurulne

- liktor

- igrzyska z udziałem Gladiatorów

Historia
- W latach 600-475 p.n.e. osiągnęli najwyższą potęgę. Władza ich rozszerzyła się na znaczną część Italii północnej i Kampanii. Niejednokrotnie rozciągali swą władzę na Rzym.
- Ich upadek datuje się od bitwy pod Kyme, w której Grecy podbili ich flotę w 474 r.p.n.e.
- Z wolna Grecy i Kartagińczycy odepchnęli ich z wybrzeży morskich.
- Galowie wyparli ich z górnej Italii.
- Ulegli w końcu Rzymianom i dostali się całkowicie pod ich władzę. Byli odtąd ich sojusznikami, w połowie niezależnymi. Nastąpiła romanizacja Etrusków - asymilacja kultury jakoby wyższej nad jakoby niższą. W 89 r.p.n.e. uzyskali obywatelstwo rzymskie jako nagrodę za wierność Rzymowi w czasie wojny ze sprzymierzeńcami.

POWSTANIE I ROZWÓJ TERYTORIALNY PAŃSTWA RZYMSKIEGO

Italia i jej mieszkańcy
- klimat śródziemnomorski (chłodne zimy i ciepłe lata)
- zróżnicowane ukształtowanie terenu (największe góry Apeniny wzdłuż Półwyspu Apenińskiego)
- warunki do uprawy winorośli, ołówek na stokach gór oraz uprawy zbóż na rozległych nizinach wzdłuż Niziny Tebetańskiej
- większość terenu wcześniej skolonizowana przez lud Itaików 

 

Legenda o założeniu Rzymu (753 r.p.n.e.)
Ab urbe condita - od założenia miasta
Westalka urodziła dwóch synów bliźniaków: Remusa i Romulusa. Prawdopodobnie zostali poczęci przez gwałt Marsa. Król rozkazał wyrzucić chłopców w nurt rzeki Tybr. Na płytkim brzegu znalazła ich wilczyca. Nakarmiła ich. Później znalazł ich dozorca trzód królewskich - Faustulus, który wziął ich do domu. Powzięli oni chęć zbudowania miasta w miejscu wychowania. Najpierw sześć sępów ukazało się Remusowi, a później dwanaście Romulusowi. Podczas bójki brać zginął Remus. Romulus zwołał ludzi na zgromadzenie i nadał m prawa.
Po Romulusie miało rządzić jeszcze sześć królów. Ostatni to Tarkwiniusz. Od tego czasu nastąpiła republika:
                                   monarchia -> republika -> cesarstwo

Ekspansja Rzymu
Wszystkie tereny, których Rzymianie nie podbili, były opóźnione w rozwoju cywilizacyjnym.
Przyczyny:
- dążenie do zdobycia jak najwięcej ziem uprawnych, ziem pod hodowlę
- spore przeludnienie na Półwyspie Apenińskim spowodowało fakt szukania nowych ziem pod osadnictwo
- chęć zdobycia łupów wojennych, z których większość otrzymał dowódca
- możliwość grabienia i wyzyskiwania terenów podjętych oraz cywilizacja ich.
Armia rzymska:
- nie było lepszej pod względem rozwoju
- armia stała
- co roku rządzący konsulowie ogłaszali pobór do wojska (przedział wiekowy: 17-46 lat). Osoba zgłaszająca się musiała mieć własne uzbrojenie
- była to przede wszystkim piechota ciężkozbrojna (żołnierz ma krótki miecz, włócznię, żelazną tarczę), ale były też oddziały piechoty lekkozbrojnej (żołnierz ma oszczep, a nie miecz, zbroję i tarczę plecioną ze skóry). Piechoty ciężkozbrojnej było więcej niż piechoty lekkozbrojnej

żołnierz ciężkozbrojny

żołnierz lekkozbrojny

- jeźdźców było bardzo mało, co mogło wynikać z ogromnych kosztów (np. utrzymania konia)
- mieli bardzo precyzyjnie opracowanie terenów
castrum - obóz legionu, zawsze budowany tak samo, zwykle na planie prostokąta i trójkąta oraz przekonany wzdłuż ulicą
- wojska rzymskie podzielone były według systemu dziesiątkowego, setnego i tysięcznego. Jednostką podstawową była centuria - sto ludzi (system setny). W czasie bitwy zawsze najpierw wystawiali ludzi najmniej doświadczonych, później bardziej wykształconych, a na końcu weterów (najstarszych, najbardziej wykształconych)
- mieli rygorystyczne reguły przemieszczania wojska - zawsze z ustawieniem straży przedniej (awangarda) i tylnej (ariergarda)
- kary chłostą i kary śmierci oraz nagroda w postaci kawałka ziemi po służbie wojskowej.

triumf:
- w starożytności: zaszczyt przyznawany zwycięskim wodzom; polegał na uroczystym wjeździe do miasta w otoczeniu pokonanych wrogów i łupów; zwycięski wódz jechał na czele pochodu, zrobiony wieńcem laurowym; na jego cześć budowano łuki triumfalne; obok wodzą miał jechać niewolnik, który mówił: "Pamiętaj, że jesteś człowiekiem"
- dziś: zwycięstwo, wygrana 

Na przełomie II i I w.p.n.e. zostały wprowadzone reformy Mariusza:
- armia sprawowana 16 lat
-do armii nie należeli tylko bogaci, ale również chłopi, kupcy, rzemieślnicy - armia zawodowa
Mariusz kadencję konsula (najwyższy urzędnik) sprawował 7 razy.

PODBOJE ALEKSANDRA WIELKIEGO

Aleksander Wielki to człowiek wielki, genialny dowódca. Wrócił do marzeń ojca o podboju ogromnego Imperium Perskiego. 

Wyprawa Aleksandra Wielkiego przeciwko Persji 

a) wyruszył w 334 r.p.n.e. z Macedonii, dochodzą do rzeki Graniki, następnie zajmują miasto Sardes, w którym zdobywają ogromne bogactwa oraz miasta na wybrzeżu (np. Halikarnas)
b) w 333 r.p.n.e. wyruszają z miasta Faselis
- dochodzą do Gordionu (węzeł gordyjski - ten, kto rozwiąże go, będzie królem Persji)
- dochodzi do Issas, gdzie dochodzi do bitwy

- udaje się wzdłuż wybrzeża (Syria, Izrael, Palestyna)
c) w 332 r.p.n.e. kieruje się do Egiptu i zdobywa Memfis, gdzie mianuje się faraonem, przez co zaczyna traktować się zbyt poważnie oraz zakłada pierwsze z kilku miast o nazwie Aleksandria (ośrodek kultury hellenistycznej)
d) w 331 r.p.n.e. cofa się z Egiptu i dochodzi do Gaugamelli
e) w 330 r.p.n.e. idzie dalej na północ
f) w 327 r.p.n.e. dociera do rzeki Indus.
Jego żołnierze mówią dość. Wygrali wszystkie walki, pomimo że wydawałoby się, że nie mają szans. Każdy zagarnął dużą część złota, dlatego chcieli wrócić do domu i korzystać, cieszyć się ze swoich łupów. Aleksander Wielki zgodził się na powrót. Część żołnierzy wracała lądem, a część drogą morską. Powrót okazał się bardzo trudny. Dużą część osób ginie z powodu choroby czy głodu.
W 323 r.p.n.e. umarł Aleksander Wielki. Część osób mówi, że został zamordowany, a część, że zachorował na malarię. Aleksander Wielki umarł bezpotomnie. Nie było nikogo, kto mógłby go zastąpić. W związku z tym, władze przejmują tzw. dziadochowie (wybitni dowódcy armii Aleksandra Wielkiego). Ich następcy, którzy zbudują dynastię, to epigoni.

Podział państwa Aleksandra Wielkiego po 301 r.p.n.e.
- Macedonia + Grecja = Państwo Kasandra
- Azja Mniejsza + Tracja = Państwo Lizymacha
- Egipt + kawałek Izraela = Państwo Ptolemeusza
- Syria + Mezopotamia (cała Persja) = Państwo Seleucydów

Kultura hellenistyczna - połączenie kultury greckiej (heleńskiej) i elementów kultury orientalnej (głównie perskiej) w latach 323-30 r.p.n.e.
Wraz ze śmiercią Aleksandra Wielkiego, kończy się dominowanie greckiej kultury heleńskiej. Od czasów podbojów Aleksandra Wielkiego rozpoczyna się dominacja kultury hellenistycznej.
Kultura ta dominuje do czasu podbojów rzymskich.
Przykłady dzieł/ośrodków:
- Wielki Ołtarz Zeusa z Pergamonu
- Wenus z Milo
- Umierający Gal
- Kolos rodyjski
- Biblioteka Aleksandryjska

Ciekawostki:
- Hefajston był kochankiem Aleksandra Wielkiego
- Bucefał to koń Aleksandra Wielkiego
- Aleksander Wielki stworzył 12 miast Aleksandria i jedno miasto na cześć konia i kochanka.

Wielki Ołtarz Zeusa z Pergamonu

Wenus z Milo

Umierający Gal

MACEDONIA POD PANOWANIEM FILIPA II

Macedonia - północno-wschodnia kraina Grecji, przez całe wieki traktowana jako zapomniana prowincja. Uważano, że jest zacofania, niedorozwinięta, dlatego traktowano ją "z przymrużeniem oka".

Rządy Filipa II (359-336 r.p.n.e.)
Filip II był królem Macedonii. Podczas jego panowania z pogardzanego, słabego państwa, stało się państwo silne gospodarczo i militarnie. Rozbudował armię liczebnie i w jakości uzbrojenia. Rozpoczął ekspansję na południe, na Grecję Środkową. Ateńczycy byli słabi, bo byli po wojnie peloponeskiej.
Filip II pokonał Ateńczyków i ich sojuszników w bitwie pod Cheroneą w 338 r.p.n.e. Pokonane polis greckie utworzy tzw. Związek Koryncki, który podporządkowuje się Macedonii (obiecali, że będą płacić podatki i będą lojalni). Nazwa Związku wzięła się od jednego z pokus greckiego - Koryntu, w którym było mnóstwo prostytutek.
Ambicje Filipa II nie ograniczały się do samej Grecji. Chciał podbić Azję Mniejszą, a później całe terytorium Imperium Perskiego. Grecy nie cierpieli Filipa II. Uważali, że to parweniusz, który próbuje ich ustawić, dlatego tworzyły się formy oporu. Najbardziej znane były mowy wygłaszane przez demagoga Demostenesa. Wygłaszał mowy przeciwko Filipowi II zwane filipikami. Nasycone były niechęcią i rozemocjonowaniem. Były (i są) bardzo długie. Na dworze Filipa II zawiązał się spisek, w którym prawdopodobnie maczała palce jego żona. W rezultacie Filip II został zamordowany, a wszystkie jego plany runęły w gruzach.

Początki rządów Aleksandra Macedońskiego - syna Filipa II, zwanego Wielkim
Aleksander Macedoński objął władzę w wieku 20 lat, ale był człowiekiem gruntownie wykształconym - jego nauczycielem był Arystoteles (uczeń Platona, który był uczniem Sokratesa). Przejął marzenie ojca o pobiciu Persji. Miasta-państwa Związku Korynckiego uważały, że jest niewykształcony, dlatego zbuntowały się. Niestety, pomylili się, bo Aleksander Wielki okazał się być świetnym wodzem - rozgromił Związek Koryncki (np. kazał doszczętnie zniszczyć Teby, które były inicjatorem - lud do niewoli lub na śmierć). Planował wieloletnią wyprawę na wschód, więc na tyłach nie chciał, by były bunty.